AI in de M&A advocatuur: Stop met praten, start met prompten

Wie ook maar een beetje in het juridisch domein actief is, ziet op congressen of de 'socials' weinig anders voorbijkomen: AI heeft zijn intreden gedaan in de M&A advocatuur. Het lijkt alleen alsof de discussie vaak wordt beperkt tot: 'AI vervangt de advocaat' of 'AI zal nooit een advocaat kunnen vervangen'. 'De advocaat wordt een agent conductor' tegenover 'de advocaat van blijft gewoon advocaat, maar dan met een duur nieuw abonnement'.

En als er al genuanceerdere standpunten worden ingenomen, weten die helaas ook niet altijd te overtuigen. Niet omdat ze per definitie onjuist zijn maar omdat ook die bijdragen geregeld blijven hangen in abstractie.

Er wordt veel gesproken over AI. Maar niet altijd wordt duidelijk of (en zo ja, hoe) deze personen dit dan ook in de praktijk toepassen. Als men blijkbaar nu al met AI de advocaat kan vervangen, waarom zien we dat nog niet in de praktijk? Moeten de AI-modellen verder verbeteren voordat het op kwalitatief hoog niveau contracten kan schrijven of samenvatten? En als we blijkbaar al 30 procent efficiënter werken, waarom gaan we dan niet 30 procent eerder naar huis? Ligt het aan de AI of aan de advocaat?

De valkuil: focus op het eindproduct in plaats van het proces

Daar wringt het. De discussie over AI in de M&A advocatuur wordt, zo lijkt het, te vaak gevoerd door mensen die vooral naar de buitenkant van het proces kijken. Zij zien een door AI gegenereerd rapport of contract en concluderen dat als AI dat document sneller kan produceren, de advocaat daarmee dus minder relevant is. Dat is naar mijn mening een te eenvoudige analyse. Het lijkt niet begrepen te worden dat het finale document zelden het juridische product is. Het is in de regel slechts de aan het papier toevertrouwde drager daarvan.

Zo worden bijvoorbeeld de voordelen van AI in de M&A praktijk vaak gekoppeld aan het sneller (en dus goedkoper?) kunnen uitvoeren van een due diligence, dat is begrijpelijk, want DD is arbeidsintensief. Grote aantallen documenten moeten worden gelezen, gestructureerd en beoordeeld. Juist dat soort werk leent zich voor AI, toch?

In de discussies over de toepassing van AI binnen de M&A praktijk wordt vaak gesuggereerd dat het met AI produceren van een DD-rapport in een ochtend het einde van de rol van de M&A advocaat zou betekenen. Dat is het natuurlijk niet. De discussie zou wat mij betreft niet moeten gaan over hoe een advocatenkantoor bijvoorbeeld 2000 documenten met grote betrouwbaarheid goed gestructureerd kan samenvatten en deze met haar AI gegenereerde aanbevelingen kan verrijken. Dit zouden de meeste kantoren die AI serieus nemen inmiddels wel helder moeten hebben of al hebben geïmplementeerd.

Waar het wat mij betreft over moet gaan is hoe een M&A advocaat die zo’n conceptrapport door z'n AI-tool heeft laten maken, zich staande kan houden tijdens een legal expert sessie, hoe hij aan een cliënt kan uitleggen hoe de contracten aanvoelen, of hoe hij/zij zich de materie net zo meester heeft gemaakt als op de ouderwetse manier.

De focus zou moeten liggen bij hoe we bepaalde taken binnen zo'n proces kunnen distilleren en deze met AI efficiënter uitvoeren, zonder dat we de algehele controle over dat proces verliezen. Zolang klanten niet liever overnames doen met een algemene chatbot dan met een advocaat – die over dezelfde, of zelfs betere, technologie beschikt – blijft het voor de advocaat nodig om de onderliggende documentatie te begrijpen en dus in de regel alsnog door die 2000 documenten te akkeren.

Als de klant wil dat wij betrouwbaar kunnen adviseren, zit er een ondergrens aan de efficiëntieslag die wij kunnen behalen. Het is aan ons als beroepsgroep om klanten te blijven overtuigen van de toegevoegde waarde van de specialist ten opzichte van geheel door AI gegenereerd document.

De echte meerwaarde: kwaliteitsverbetering in plaats van tijdsbesparing

Ben ik nu te cynisch over de impact van AI? Integendeel! De impact is al voelbaar en zal alleen maar groter worden, daarvan ben ik overtuigd. Niet omdat we per definitie altijd eerder klaar zullen zijn, maar omdat onze werkwijze fundamenteel wordt veranderd.

Zo was voorheen een DD-rapport het eindpunt van het werkproces. We zien nu al dagelijks dat eenzelfde door AI gegenereerde rapport juist het begin is van het proces. De AI-werkstromen die wij hebben ontwikkeld verrichten een eerste uitgebreide analyse en leveren een concept aan de advocaat dat soms niet van een 'handgeschreven' rapport te onderscheiden is. Hierdoor hoeft de advocaat minder tijd te besteden aan het uitschrijven van bevindingen, waarbij wij al op dag 1 over geruime informatie beschikken voor een diepere analyse.

De M&A advocaat blijkt niet overbodig, maar kan eerder in het proces, op een ander, hoger, niveau instappen. Minder tijd hoeft te worden besteed aan het verzamelen van feiten. Meer tijd kan worden ingezet voor het begrijpen van (meer aspecten van) de onderneming, het duiden van risico’s en het vertalen daarvan naar transactieadvies.

Dit is geen semantisch verschil, maar een compleet andere manier van werken. Het doel van AI-implementatie in M&A is naar mijn overtuiging niet tijdsbesparing, maar kwaliteitsverbetering.

Het is zeer voorstelbaar dat een taak die nu 100 uur kost, over een jaar nog steeds 100 uur in beslag zal nemen. Het verschil is alleen dat je met AI in die 100 uur veel meer gedaan krijgt. De tijdsbesparing zit hem erin dat als je dat rijkere product zou willen maken zonder AI, het je 200 uur zou kosten.

Wie denkt dat zijn werk niet een dergelijke kwaliteitsverbetering nodig heeft, zou er goed aan doen een kritisch iemand die handig is met AI nog een keer dat werk te laten beschouwen. Dit vormt doorgaans een lesje in nederigheid. AI biedt de advocaat verder mogelijkheden die voorheen simpelweg niet realistisch waren. Waar de traditionele kosten-batenanalyse bepaalde opties uitsloot, verandert AI die berekening fundamenteel. Dat opent een nieuw scala aan manieren om klanten beter van dienst te zijn.

Uiteraard is het de vraag of klanten zitten te wachten op een kwalitatief beter product en bereid zijn om daarvoor te betalen. Relevant daarbij is te beseffen dat ook klanten niet zomaar kunnen achterblijven. De markt beweegt, concurrentie intensiveert en de complexiteit van transacties neemt toe. Klanten die in de toekomst genoegen blijven nemen met traditioneel advies, lopen achter de feiten aan. Een DD-rapport dat meer risico’s identificeert, een memo dat meer diepgaande inzichten biedt, advies dat beter is afgestemd op de specifieke bedrijfssituatie is geen overbodige luxe, maar een concurrentievoordeel.

Veelal wordt de AI-discussie geframed als een onvermijdelijke 'race to the bottom' waarin kantoren elkaar zullen moeten beconcurreren op prijs, maar er is net zo veel aanleiding om dit juist te zien als een 'race to the top' waarin kantoren met kundig AI-gebruik elkaar meer dan ooit kunnen beconcurreren op kwaliteit.

Maar hoe dan…?

Waar AI doorgaans wordt gepresenteerd als enorme game changer, merk ik dat veel advocaten nog vasthouden aan de AI-toepassingen uit een ver, ver verleden: 2024. 'Maak dit mailtje minder formeel'. 'Haal de typefouten uit dit document'. Dat is best nuttig, en ook ik gebruik AI dagelijks op die manier. Maar daarmee onderschat men de mogelijkheden compleet. Sterker nog: Vaak doen kantoren uitgebreide analyses naar de beste AI-tooling, om deze vervolgens in te zetten voor taken die middelmatige tools in dat verre verleden ook al prima aankonden.

De uitdaging: van individueel gebruik naar gestructureerde implementatie

Binnen de implementatie is er veel aandacht voor de basiselementen: de knopjes weten te vinden, wat kan de tooling wel en wat juist niet. Dit is een stap waar elke organisatie doorheen moet gaan, maar het besef moet er zijn dat het pas de eerste stap is.

De vruchten van AI kunnen pas echt worden geplukt als het niet alleen op individueel niveau, maar juist ook binnen praktijkgroepen specifiek en gestructureerd wordt ingezet. De vraag is niet langer óf je AI kunt gebruiken, maar hoe je dit als team zo doet dat het daadwerkelijk leidt tot beter werk.

Zo kan AI al jaren prima met een bijzonder simpele prompt een uitgebreide contractanalyse uitvoeren. Het wordt lastiger om veel soorten contracten op exact dezelfde wijze te laten samenvatten, met uniforme definities en standaardzinnen. Dat vraagt om een gestructureerde aanpak waarvoor in de dagelijkse praktijk vaak de tijd ontbreekt. Dat we daar nog niet lijken te zijn, blijkt wel uit het feit dat de discussies zich nu nog te veel richten op hoeveel geld men moet besteden aan tooling, en te weinig op de mensuren die nodig zijn om daar het meeste uit te halen.

Daarvoor heb je mensen nodig die zowel de praktijk als de technologie begrijpen. Niet alleen innovatieprofessionals, hoe waardevol die ook zijn. Niet alleen technici. En ook niet alleen advocaten die af en toe een goede prompt schrijven. Je hebt brugfuncties nodig: mensen die juridisch-inhoudelijk sterk genoeg zijn om te weten wanneer output goed is, en technologisch voldoende onderlegd om die kennis om te zetten in werkbare AI-processen.

Veel grotere kantoren hebben innovatieteams. Sommige kantoren hebben “AI-lawyers” of “legal engineers”. Maar professionals die praktijkervaring combineren met serieuze AI-kennis zijn nog schaars. Dat is opmerkelijk, zeker afgezet tegen de stevige publieke uitingen van veel kantoren over hun AI-ambities.

Wat dit urgenter maakt dan ooit is dat juist nú een uitgelezen moment is om het verschil te maken. De markt voor AI in de juridische dienstverlening is nog jong en volop in beweging. AI 'tokens' worden nog behoorlijk gesubsidieerd door de aanbieders (je betaalt doorgaans een vast bedrag per maand in plaats van naar gebruik), waardoor experimenteren en implementeren nu relatief goedkoop is. Wie nu actief aan de slag gaat, kan niet alleen profiteren van deze gunstige omstandigheden, maar heeft ook de kans om de richting mede te bepalen. De advocaten en kantoren die nu serieus investeren in AI-werkstromen, zullen straks niet alleen volgers zijn van de marktstandaard, maar deze helpen vormgeven.

Conclusie: minder praten, meer prompten

Mijn conclusie is zeker niet dat de discussie over AI in de M&A praktijk zinloos is. Integendeel, de impact is dermate groot dat we er serieus over moeten blijven spreken. Maar wat mij betreft gaat de discussie snel naar een hoger niveau.

Niet: gaat AI de advocaat vervangen?

Maar: hoe richten wij onze praktijk zo in dat AI het werk aantoonbaar beter maakt?

Niet: kunnen wij sneller een rapport maken?

Maar: hoe zorgen wij dat de analyse achter dat rapport scherper, consistenter en bruikbaarder wordt?

De advocatuur hoeft niet bang te zijn dat AI haar overbodig maakt. De toegevoegde waarde van de advocaat zit immers niet in het produceren van documenten maar in het begrijpen van de onderneming, het wegen van risico’s en het adviseren binnen onzekerheid. AI maakt die waarde niet kleiner. AI maakt haar juist zichtbaarder dan ooit.

Ivar Brouwer is M&A-advocaat / counsel bij Houthoff